وضعیت مواد مخدر در دوره پهلوی

قسمتA/9

گزارش وضعیت مواد مخدر

خلاصه : در سال های گذشته نقش ایران در زمینه مواد مخدر بین المللی افزایش چشمگیری داشته است. بیشتر حشیش از طرف افغانستان و پاکستان به ایران وارد می شود و به کشورهای اروپای غربی توسط عبور کنندگان از ایران به وسیله کامیون حمل می شود که اغلب با خطوط حمل و نقل بین المللی (TIR) همراهی می شوند. موضوع مهم مسئله اعتیاد بیش از اندازه در ایران است. برای اصلاح وضعیت معتادین به مواد مخدر در داخل، ایران بایستی در قسمت منطقه ای و بین المللی همکاری کند و این چیزی است که در گذشته اجرا نمی شده است. با وجود فعالیت هایی که بر ضد مواد مخدر به وسیله پلیس ملی انجام گرفته است (در خلال 20 سال گذشته) اما قانونی برای همکاری آنها با نمایندگان کشورهای دیگر وجود ندارد. ساختمان بوروکراسی ایران همکاری بین پلیس و ژاندارمری و گمرک را در مورد گرفتن مواد مخدر مشکل کرده است. فعالیت های ادارات برای جلوگیری از اشاعه مواد مخدر در ایران خیلی کم است و محدود عمل می کنند. برنامه این اداره با پلیس و ژاندارمری احتیاج به هماهنگی و آموزش لازم برای اجرای مأموریت ها دارد.

برای حل بحران داخلی اعتیاد به مواد مخدر، ایران ناگزیر به تکیه بر همکاری‌های بین‌المللی و منطقه‌ای است — امری که در گذشته محقق نشده بود. با اینکه ایران طی ۲۰ سال گذشته برنامه فعالی برای مبارزه با مواد مخدر در چارچوب پلیس ملی داشته، همکاری درون‌دولتی با سایر نهادهای اجرای قانون تقریباً وجود نداشته است. ساختار بوروکراسی ایران و نظام پاداش‌دهی برای اطلاعات و کشفیات، به اندازه‌ای ناکارآمد بوده که همکاری مؤثر میان پلیس شهری، ژاندارمری روستایی و گمرک (در مبادی ورودی و فرودگاه‌های بین‌المللی) را فراهم نکرده است.

فعالیت عملیاتی DEA (سازمان مبارزه با مواد مخدر آمریکا) در ایران بسیار محدود بوده و تنها در چارچوب برخی اقدامات دوجانبه خاص با آگاهی قبلی پلیس مواد مخدر ایران (INPNA) انجام می‌شود. برنامه همکاری DEA با INPNA و همچنین با ژاندارمری شاهنشاهی ایران (IIG)، شامل تبادل اطلاعات و آموزش در زمینه مبارزه با مواد مخدر است که با هدف حمایت از مأموریت کلی DEA صورت می‌گیرد.

کنترل مواد مخدر در ایران / پیش‌زمینه

1. اعتیاد به مواد مخدر:
   جمعیت معتاد به تریاک در ایران غیرقانونی است و حدود ۴۰۰٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود. افزون بر این، حدود ۱۶۰٬۰۰۰ معتاد به تریاک نزد وزارت بهداشت به ثبت رسیده‌اند. جمعیت معتاد به هروئین بین ۲۰٬۰۰۰ تا ۴۰٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود. همچنین مصرف باربیتورات‌ها، آمفتامین‌ها و حشیش در حال افزایش است، اگرچه آمار دقیقی در دست نیست. بیشتر تریاک مصرفی از افغانستان و پاکستان به‌صورت قاچاق وارد ایران می‌شود.

برخی از تریاک قاچاقی وارد شده به ایران، در لابراتوارهای مخفی در مناطق همدان، رضائیه، تبریز، مشهد و نیشابور به هروئین تبدیل می‌شود. این هروئین سپس به تهران منتقل شده و در میان معتادان توزیع می‌گردد. به‌طور تقریبی، تهران میزبان ۹۰٪ از جمعیت معتاد به هروئین در ایران است.

2. اجرای قانون:
   اجرای قوانین مواد مخدر در ایران پراکنده و فاقد هماهنگی یکپارچه است. INPNA و بخش مبارزه با قاچاق ژاندارمری (IIG) مسئولیت اصلی را بر عهده دارند. اداره گمرک، با وجود داشتن صلاحیت قانونی در مبادی ورودی، به‌ندرت از قدرت تحقیقاتی خود استفاده می‌کند.

A. INPNA:
زیرمجموعه‌ای تحقیقاتی در پلیس ملی ایران است که مسئول اجرای قوانین جنایی مواد مخدر است. دفتر مرکزی آن در تهران بوده و دارای دفاتری در شهرهای بزرگ ایران است. این نهاد فاقد ساختار فرماندهی خطی است و حدود ۴۵ بازپرس در تهران دارد. با وجود محدودیت‌ها، INPNA تنها نهاد حرفه‌ای مبارزه با مواد مخدر در ایران است و عملکرد نسبتاً مناسبی داشته است.

B. اداره مبارزه با قاچاق ژاندارمری:
این اداره فاقد بخش تحقیقاتی برای مواد مخدر است و تمرکز آن بیشتر بر مرزها و مناطق روستایی است. در ایران ۱۱۳ واحد ضد قاچاق مستقر هستند که مأموریت اصلی آن‌ها جلوگیری از قاچاق کالاهای تجاری مانند اسلحه و سیگار است. اجرای قوانین مواد مخدر اولویت بسیار پایینی دارد و واحدهای ضد قاچاق معمولاً از افسران یونیفورم‌پوش تشکیل شده‌اند که وظایفشان شامل گشت‌زنی، بازرسی خودروها و ایجاد ایست‌های بازرسی است.

C. خدمات گمرک عمدتاً یک سازمان اداری با افسران یونیفرم‌پوش مستقر در نقاط ورود و فرودگاه‌های بین‌المللی است. این نهاد بیشتر در ارزیابی و جمع‌آوری عوارض کالاهای وارداتی علاقه‌مند است تا رهگیری مواد مخدر. کنترل ترافیک بین‌المللی وسایل نقلیه، از جمله مجوز TIR برای خودروهای حامل، به عهده خدمات گمرک است.

تبادل اطلاعات یا اطلاعات اطلاعاتی مواد مخدر و هماهنگی عملیاتی میان سه نهاد اجرایی بسیار حداقلی است.

وجود سیستم پاداش در این نهادها معمولاً همکاری بین‌بخشی را کاهش می‌دهد و در واقع، بروکراسی را تشدید می‌کند.

با استثنای اداره مبارزه با مواد مخدر پلیس ملی ایران (INPNA)، نهادهای اجرایی مرتبط با سرکوب قاچاق مواد مخدر، بودجه کافی نداشته و آموزش مناسبی ندیده‌اند.

۳. آموزش: اداره مبارزه با مواد مخدر تهران (DEA Tehran) در راستای تقویت INPNA، در آموزش رسمی مأموران پلیس مبارزه با مواد مخدر ایران مشارکت دارد. در دو سال گذشته، این اداره دو دوره آموزشی در داخل کشور برای حدود ۸۰ افسر پلیس ایرانی برگزار کرده است. همچنین ۱۸ افسر ایرانی در برنامه آموزش پیشرفته در واشنگتن آموزش دیده‌اند. از زمان شروع این آموزش، INPNA روش‌های مفهومی جدیدی را در اجرای قوانین پذیرفته و اثربخشی بیشتری در عملیات‌ها کسب کرده است. این آموزش موجب همکاری بیشتر بین DEA و INPNA شده و به توسعه نهاد مرکزی مبارزه با مواد مخدر در ایران کمک کرده است. هم‌اکنون، تحت نظر CCINC، DEA تهران در حال برگزاری یک دوره اجرایی برای مقامات ارشد INPNA و ژاندارمری ایران است. این برنامه از اهمیت بالایی برخوردار بوده و بخشی از سیاست کلان دولت آمریکا برای دستیابی مؤثر و واقع‌گرایانه به اهدافش است.

۴. همکاری آمریکا - ایران: اقدامات اصلی اجرایی DEA در ایران شامل (الف) اجرای مشترک و (ب) کمک‌های اجرایی است. این اقدامات عمدتاً در قالب تبادل اطلاعات مربوط به مواد مخدر، همکاری، آموزش رسمی افسران INPNA و ژاندارمری و اجرای مشترک تعریف می‌شود. این تلاش‌ها تاکنون به دلیل امتناع دولت ایران از اعطای آزادی عملی بیشتر به DEA محدود مانده است. DEA تهران همچنان در پی دسترسی به تحقیقات مورد علاقه مشترک و بین‌المللی است و INPNA را به استفاده از قوانین توطئه، اعطای مصونیت و غیره ترغیب می‌کند.

در ارتباط با بازنگری‌های اخیر در طرح اقدام کشوری مبارزه با مواد مخدر، اهداف زیر تعریف شده‌اند:

ابتکارات دیپلماتیک:

الف. مأموریت آمریکا باید مشارکت ایران در تأمین مالی برنامه‌های منطقه‌ای کنترل مواد مخدر را تشویق کند.

ب. دولت ایالات متحده باید از ابتکارات ایران در سازمان‌های بین‌المللی، به‌ویژه در زمینه تماس‌ها و برنامه‌های افزایش همکاری‌های پلیسی، تبادل بیشتر اطلاعات به‌موقع و بهبود ارتباطات دولت‌با‌دولت حمایت کند.

ج. آمریکا باید از طریق مشاوره مناسب و ارائه تخصص، همکاری بین نهادهای اجرایی ایران (نظیر گمرک، پلیس و ژاندارمری) با همتایان افغانستانی و پاکستانی‌شان را حمایت و تقویت کند.

برنامه‌های آموزشی:

۱. ایالات متحده باید به تأمین مالی بازدیدهای مشاهده‌ای مقامات ارشد ایرانی از آمریکا ادامه دهد.

۲. DEA باید حداقل یک برنامه آموزشی پلیس و احتمالاً دو مدرسه آموزشی داخلی دیگر برای افسران پلیس و ژاندارمری در زمینه مبارزه با مواد مخدر برگزار کند.

۳. مأموریت آمریکا باید از مفهوم ایجاد گروهی از متخصصان مبارزه با مواد مخدر در ژاندارمری از طریق آموزش، بازدیدهای پیشرفته و کمک‌های مدیریتی تخصصی (در صورت درخواست) حمایت کند.

اقدامات عملیاتی

۱. ایران تقریباً ده میلیون دلار در سال از فروش قانونی تریاک درآمد دارد که باید صرف کنترل مواد مخدر – بازپروری، درمان معتادان و اجرای قانون شود. مأموریت آمریکا باید کمیته کابینه ایران برای کنترل مواد مخدر را به اختصاص این بودجه به اداره پلیس ملی مبارزه با مواد مخدر و یگان ضدقاچاق ژاندارمری تشویق کند؛ بودجه‌ای برای نیروی انسانی بیشتر، امکانات، بی‌سیم و تجهیزات فنی.

۲. ایران گام‌های اولیه‌ای به سوی تشکیل یک گروه ضربت آزمایشی با استفاده از نیروهای پلیس و ژاندارمری برداشته است. در بحث با این سازمان‌ها، اداره گمرک و دادستانی کل کشور، مأموریت آمریکا باید بر استفاده گسترده‌تر از این مفهوم پافشاری کند و دولت ایران را به تأمین تجهیزات، بودجه و پشتیبانی رسمی برای پیشبرد تحقیقات گسترده ترغیب نماید.

گزارش جامعه آمریکایی

میزان سوءمصرف مواد مخدر در جامعه آمریکایی ایران پس از افزایش شدید در اواخر سال ۱۹۷۶، ثابت مانده است. اخیراً، با حمایت ادامه‌دار مأموریت، به‌ویژه دفتر سفیر، مرکز توسعه جامعه در تهران با مشارکت جامعه تجاری آمریکا، مدرسه آمریکایی تهران و دیگر نهادها راه‌اندازی شده است. این هفته، اولین مورد مرگ ناشی از اوردوز (هروئین/والیوم) در جامعه آمریکایی گزارش شد. قربانی، یک دانش‌آموز ۱۵ ساله دبیرستانی و وابسته به یک کارمند شرکت هوافضای گرومن در اصفهان بود.

سازمان / DEA

کار DEA شامل مسئولیت‌هایی مانند ارائه‌ی تخصص و کمک به نهادهای خارجی در زمینه‌ی مبارزه با مواد مخدر و اجرای برنامه‌های کنترل مواد مخدر خطرناک است؛ همچنین شامل ارزیابی روندهای عمده‌ی سوءمصرف مواد و الگوهای قاچاق، و توسعه‌ی توافق‌نامه‌های کاری با نمایندگان سازمان‌های خارجی برای استفاده‌ی بعدی به عنوان پایه‌ای برای تدوین و اجرای برنامه‌های اقدام کشوری در زمینه‌ی مواد مخدر می‌باشد.

وظیفه‌ی «مامور ویژه مسئول» (Special Agent-In-Charge یا SAIC) این است که به عنوان مشاور اصلی رئیس هیئت نمایندگی (Chief of Mission) و معاون رئیس هیئت نمایندگی (DCM) در تمامی امور مربوط به مواد مخدر خدمت کند، با رؤسای سازمان‌های اجرای قانون مبارزه با مواد مخدر ایران، و نیز با رؤسای بخش‌های مختلف در هیئت نمایندگی آمریکا، ارتباط برقرار کند. SAIC همچنین مسئول برقراری ارتباط با کشورهای خلیج فارس نیز هست.

وظایف SAIC همچنین شامل عملکردهای معمول اداری دفتر DEA در تهران می‌شود؛ از جمله اجرای تمام برنامه‌ها، اقدامات و سیاست‌هایی که توسط دفتر مرکزی DEA، منطقه و هیئت نمایندگی تعیین شده است.

وظایف اصلی مامور ویژه شامل تحلیل روند قاچاق و تولید غیرقانونی مواد مخدر در ایران و پیامدهای آن است، به‌ویژه در ارتباط با تأثیر آن بر ایالات متحده، ایران و کشورهای همسایه. این مأمور به پلیس ملی ایران در زمینه اجرای قوانین و برنامه‌های کنترل مواد مخدر و مواد خطرناک، کمک و مشاوره می‌دهد؛ در تحقیقات مربوط به قاچاق بین‌المللی شرکت می‌کند و یاری می‌رساند؛ و گزارش‌هایی درباره اطلاعات فنی و راهبردی تهیه می‌کند.

دفتر DEA دارای یک منشی تمام‌وقت و یک راننده محلی قراردادی است. SAIC تهران به آقای «جان وارنر»، مدیر منطقه‌ای، منطقه‌ی ۱۹، آنکارا، ترکیه، گزارش می‌دهد.