تنگه هرمز کجاست؟

گذرگاه باریکی در جنوب ایران وجود دارد که تنگه هرمز نامیده می‌شود. شاید اسرار نام «هرمز» پنهان باشد اما اهمیت استراتژیک تنگه هرمز دیگر بر کسی پوشیده نیست اما تنگه هرمز کجاست؟ دقت در نقشه تنگه هرمز نشان می دهد که این تنگه در جنوب ایران قرار دارد و خلیج فارس را به دریای عمان و بعد به اقیانوس هند وصل می‌کند. تنگه هرمز دقیقا بین ایران و عمان قرار گرفته است.

نقش تنگه هرمز در اقتصاد و امنیت جهانی بسیار مهم است. این تنگه می‌تواند سرنوشت اقتصاد و امنیت جهان را تغییر دهد. در این یادداشت ابتدا اهمیت تنگه هرمز با تاکید بر اسناد لانه جاسوسی بررسی شده و سپس وضعیت آن پس از جنگ رمضان روشن می‌گردد.

تنگه هرمز؛ چرا این باریکه دریایی قلب اقتصاد جهان است؟

 تنگه هرمز طی دهها سال، شریان حیاتی در انتقال بخش مهمی از نفت برای کشورهای جهان بوده است بطوری که در یکی از اسناد سفارت آمریکا درباره صادرکنندگان نفت از طریق تنگه هرمز آمده است: «صادرات نفتی کشورهایی مانند عربستان سعودی، ایران، عراق، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین از طریق تنگه هرمز می‌گذرد». (اسناد لانه جاسوسی، ج۱۱، ص۲۴۴.) صادرات گسترده از کشورهای منطقه به سمت کشورهای مختلفی مانند آمریکا، ژاپن، چین، اروپای غربی و ... بوده است. «حدود یک‌سوم واردات نفتی آمریکا از منطقه خلیج فارس تأمین می‌شود؛ یعنی چیزی در حدود یک‌ششم کل مصرف این کشور. ژاپن، حدود سه‌چهارم نیاز نفتی خود را از همین مسیر تأمین می‌کند؛ و اروپای غربی، نزدیک به ۶۰ درصد.»(همان)

اهمیت استراتژیک تنگه هرمز بصورتی است که علاوه بر نفت، کالاها و مواد غذایی گسترده ای جابجا می گردد از غلات گرفته تا کالاهای صنعتی و لوازم دارویی. به روایت لانه جاسوسی در سال ۱۹۷۷، «کشورهای خلیج فارس حدود ۴۵ میلیارد دلار کالا وارد کرده‌اند و حدود ۸۰ درصد این واردات، از اروپا، ژاپن و آمریکا تأمین شده است. چون در خشکی برای حمل‌ونقل این میزان واردات، سیستم قابل اعتمادی وجود ندارد، این واردات از طریق تنگه هرمز انجام می‌شود.» (اسناد لانه جاسوسی، ج۱۱، ص۲۴۴)

اهمیت امنیتی تنگه هرمز

مهم است که بدانیم تنگه هرمز کجاست. تنگه هرمز به عنوان یک «نقطه حساس» یا «نقاط گره‌ای» زیر پای ایران است و می‌تواند به یک میدان نبرد غیرمستقیم یا مستقیم تبدیل شود. آمریکا با حضور نظامی خود در منطقه (از طریق ناوگان پنجم در بحرین و متحدان منطقه‌ای)، تلاش می‌کند بر این تنگه نظارت داشته باشد تا از بسته شدن آن جلوگیری کند. در مقابل، استراتژی ایران بر مدیریت این منطقه برای حفظ حاکمیت و مقابله با تهدیدات خارجی استوار است.

تصویر تنگه هرمز نشان می دهد که این تنگه تنها یک مسیر عبور نیست بلکه «گلوگاهی حیاتی» برای انرژی، اقتصاد و زندگی روزمره صدها میلیون‌ انسان است.  زیرا «اگر کشتیرانی در این تنگه مختل شود، نه ‌فقط صادرات نفت، بلکه واردات کالاهای صنعتی، مواد غذایی و حتی تجهیزات حیاتی کشورهای منطقه هم دچار مشکل خواهد شد.» (اسناد لانه جاسوسی، ج۱۱، ص۲۴۴.)

مالکیت تنگه هرمز

مالکیت تنگه هرمز و احتمال اختلال در رفت و آمد دریایی، یکی از چالش‌های مهم منطقه‌ای در تاریخ معاصر بوده و بطور خاص، آمریکایی‌ها از هر نوع محدودیت در این تنگه هراس داشته‌اند. در اسناد محرمانه سفارت آمریکا در سفارت تهران آمده است: در یکی از اسناد لانه جاسوسی آمده است: «تنگه هرمز نه تنها برای #آمریکا و جهان غرب بلکه برای امارات متحده عربی و دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس نیز حائز اهمیت است. هرگونه مداخله در تنگه هرمز بر اقتصاد آنها نیز تأثیر خواهد بخشید.» (اسناد لانه جاسوسی، ج۱۱، ص۲۳۷) یعنی اگر مسیر تنگه هرمز دچار اختلال شود، فقط یک کشور یا یک منطقه تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد بلکه بخش بزرگی از جهان با بحران مواجه می‌شود.

تنگه هرمز در دوران پهلوی

اهمیت تنگه هرمز به حدی است که حتی محمدرضا پهلوی نیز به دنبال مدیریت بر تنگه بود اما به دلیل ضعف و زبونی ارتش شاهنشاهی، چنین اتفاقی ممکن نبود بنابراین شاه از آمریکا درخواست کمک می‌کرد! «در جریان گفت‌وگوهای اخیر با رئیس‌جمهور، شاه ایران این پرسش را مطرح کرد که بهترین روش نظامی برای تسلط بر ورودی خلیج فارس چیست. او پرسید آیا ایالات متحده می‌تواند موشک‌هایی را که در مالکیت و کنترل ایران هستند، بر روی جزایر واقع در تنگه هرمز نصب کند تا از این طریق بر این منطقه تسلط پیدا شود. شاه همچنین در پی خرید قایق‌های موشک‌انداز مجهز به موشک‌های PGM-84  با قابلیت زمین‌به‌زمین بوده است.» (اسناد روابط خارجی آمریکا مربوط به سال 1968 جلد 22 سند 300)

تنگه هرمز به مثابه اهرم قدرت

تنگه هرمز اهرم مهمی در دست ایران بوده که تا پیش از جنگ رمضان از آن استفاده نشده بود. اسناد سفارت آمریکا درباره اهمیت استراتژیک تنگه هرمز نکات در خورتوجهی دارد و نشان میدهد که آمریکا از دهها سال قبل، نسبت به خطرات استفاده ایران از این اهرم توجه داشته است. «ممکن است عبور نفتکش‌ها، مادام که ایران تلاش می‌کند بر منطقه خلیج فارس تسلط یابد، مختل گردد. به نظر می‌رسد نقطه تمرکز توجه ایران، تنگه هرمز باشد.» (اسناد لانه جاسوسی جلد 11 صفحه 233)  این جمله، یک واقعیت مهم را نشان می‌دهد: ایران، در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند بر یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای جهان تأثیر بگذارد زیرا تنگه هرمز، فقط یک موقعیت جغرافیایی نیست بلکه یک «اهرم قدرت» است. اهرمى که می‌تواند جریان انرژی جهان را تنظیم کند، معادلات اقتصادی را تغییر دهد و حتی تصمیم‌های سیاسی قدرت‌های بزرگ را تحت تأثیر قرار دهد.

بستن تنگه هرمز، ترس همیشگی

بستن تنگه هرمز اوج وضعیتی است که اسناد آمریکایی آنرا خطرناک توصیف کرده اند. بر اساس اسناد روابط خارجی منتشره در سال 1980 تصریح شده است که: «وزیر امور خارجه [ایالات متحده آمریکا] گفت که در مورد خطوط کشتیرانی در خلیج فارس ... در روزهای نخست جنگ، ما نگران بودیم که ایرانی‌ها بخواهند عبور و مرور در تنگه هرمز را «تنظیم» کنند، و آن‌ها حتی تا جایی پیش رفتند که دو کشتی عبوری از تنگه را متوقف کرده و مورد خطاب قرار دادند. ما نگران بودیم که این اقدام ممکن است نخستین گام در تلاشی برای محدود کردن کشتیرانی باشد. پیامد فوری آن افزایش نرخ بیمه بود و پیامد دوم این بود که رفت‌وآمد کشتی‌ها در منطقه تنگه هرمز دچار ازدحام و عقب‌ماندگی شد. اگر جریان کشتیرانی و انتقال نفت به‌طور جدی مختل می‌شد، منافع حیاتی ما به‌قدری تحت تأثیر قرار می‌گرفت که ناچار می‌شدیم درباره اقدامات لازم تصمیم‌گیری کنیم.» (اسناد روابط خارجی آمریکا سال 1980 جلد 6 سند 303)

تنگه هرمز در جنگ ایران و آمریکا

جنگ آمریکا و ایران در اسفند 1404 وضعیت تنگه هرمز را عمیقا تغییر داد و بستن تنگه هرمز به عنوان یه سلاح در دست ایران قرار گرفت. طی چهار ماه از جنگ رمضان بدین سو، تنگه هرمز از یک مسیر تجاری به یک میدان آزمایش تکنولوژی‌های جنگی (پهپاد، موشک ساحلی، جنگ سایبری) و یک اهرم فشار اقتصادی تبدیل شده است. روند حوادث از «تهدید و نمایش قدرت» شروع شده، به «اصطکاک فیزیکی» رسیده و در نهایت به یک «بحران اقتصادی-امنیتی جهانی» ختم شده است. ایران بر این باور است که امنیت تنگه باید توسط کشورهای منطقه تامین شود.

آخرین اخبار تنگه هرمز نشان می دهد که اقدام ایران در مسدود سازی آن، موجب تحمیل هزینه‌های سنگینی بر عاملان و حامیان جنگ گردیده و به واکنش‌های مختلفی از سوی ترامپ  منجر شد. عصبانیت، حیرت و بلوف های پی در پی بخشی از واکنش‌های ترامپ در برابر بستن تنگه هرمز بوده است.

ناکامی‌ های ترامپ در باز کردن تنگه

ترامپ در ماه‌های اخیر، حداقل شش اقدام برای بازگشایی تنگه هرمز انجام داد که عبارتند از:

1. ادعای بیمه کشتی‌ها و اسکورت توسط نیروی دریایی آمریکا؛ که بدلیل ترس کشتی‌ها و عدم حضور نیروی دریایی آمریکا اساسا در حد بلوف باقی ماند

2. تلاش برای ایجاد ائتلاف بین‌المللی برای بازگشایی تنگه که با مخالفت قاطع کشورها مواجه شد!

3. حمله به زیرساخت‌های انرژی ایران که در روز نوزدهم جنگ اتفاق افتاد و تعدادی از فازهای پارس جنوبی هدف قرار گرفت اما ایران بسرعت تاسیسات مختلفی در منطقه خلیج فارس و همچنین رژیم صهیونیستی را هدف قرار داد که مهمترین آن تاسیسات گاز مایع در قطر بود و سبب شد ترامپ عقب نشینی کند.

4. اشغال یکی از جزایر ایرانی مثل #خارک و معامله با ایران که با انتقال نیروهای دریایی از نقاط مختلف دنیا به منطقه همراه بود اما این گزینه خطرات زیادی برای آمریکا دارد و می‌تواند موجب تلفات سنگین شود که آمریکایی‌ها اصلا آن را دوست ندارند.

5. تعیین ضرب الاجل‌های ۲۴ ساعته و تهدید به از بین بردن نیروگاه‌های برق و سایر زیرساخت‌ها که همگی به تاریخ پیوستند.

6. امضای تفاهم با ایران مبنی بر مدیریت مشترک ایران و عمان بر تنگه و تسهیل در عبور و مررو کشتی‌ها که بدلیل کارشکنی‌های آمریکا هنوز به نتیجه نرسیده است.

روند اتفاقات در تنگه هرمز

روند اتفاقات در تنگه هرمز حکایت از یک وضعیت «رقابت دائمی» است؛ رقابتی که از تنش‌های نظامی گرفته تا جنگ‌های سایبری و حقوقی را در بر گرفته است. مبرهن است که تا منافع ملی ایران تامین نشود، عبور و مرور از این تنگه به حالت عادی بر نخواهد گشت زیرا راهبرد «بستن تنگه هرمز» یا «مدیریت تنگه هرمز» با سرسختی تمام دنبال می‌شود و بعید است که وضعیت تنگه هرمز به پیش از جنگ باز گردد.

آخرین اخبار تنگه هرمز، اتفاقات بسیار پیچیده‌ای را روایت کرده و نشانگر عزم جدی ایران در مدیریت تنگه هرمز هستند. علی رغم بلوف های طرف آمریکایی، عکس‌های واقعی از تنگه هرمز نشان دهنده حاکمیت بلامنازع ایران بر این آبراهه استراتژیک است.